ترّفع « 1 » و تسلّط بود ، و سوم قوّهء شهوانى - كه آن را بهيمى گويند - و آن مبدأ طلب غذا و شوق به مآكل و مشارب و مناكح بود . « 2 » هرگاه انسانى را نفس ناطقه به اعتدال بود در ذات خود و شوق به اكتساب معارف يقينى ، علم حكمت او را به تبعيّت حاصل آيد ؛ و هرگاه كه نفس سبعى يعنى غضبى باعتدال « 3 » بود و انقياد نفس عاقله نمايد نفس را از آن فضيلت شجاعت حاصل

--> - يرتكب النّاس غظائم الامور و اهوال الخطوب لاجلها » يعنى آدمى بايد از [ نيروى ] عقايد و اعتقادات به شگفتى اندر شود كه چگونه در دلها در مىرود و بر خردها چيره مىگردد تا اينكه مردم به سبب آنها كارهاى بزرگ و اعمال ترسناك مرتكب مىشوند ! به معنى مصدرى . باز سعدى گويد ( كلّيّات ، « غزليّات » ، 461 ، فروغى ) : سعدى چو گرفتار شدى تن به قضا دِه * دريا دُر و مرجان بُوَد و هول و مَخافت ( 1 ) . ترفّع ، برترى نمودن ؛ برترى جستن . ( 2 ) . اين چند سطر در بيان قواى نفس انسانى ، تقريبا به عين عبارت اقتباس و ترجمه از ابو على بن مسكويهء رازى است ( تهذيب الاخلاق ، 22 ، بيروت ، چاپ زريق ) : « . . . قد تبيّن للّناظر فى امر هذه النفس و قواها أنّها تنقسم الى ثلاثة اقسام ، اعنى القوّة الّتى بها يكون الفكر و التمييز و النظر فى حقايق الامور ، و القوّة التى بها تكون الغضب و النّجدة و الاقدام على الاهوال و الشّوق الى التسلّط و الترفّع و ضروب الكرامات ، و القوّة الّتى بها تكون الشهوة و طلب الغذاء و الشوق الى الملاذّ الّتى فى المآكل و المشارب و المناكح . . . و هذه الثّلاث متباينة . » از اين عبارت نمونه‌يى از ترجمهء نسبة آزاد ، ولى ماهرانهء عبيد بدست مىآيد . - مآكل ج مأكل ، خوردنىها ، آنچه خوردن را بشايد ؛ مشارب ج مشرب ، نوشيدنىها ؛ مناكح ج منكح ، آنچه نكاح و همخوابگى را بشايد ، زنان . خواجهء طوسى ، ضمن شرح قواى نفس در اخلاق ناصرى ( 58 ، مينوى - حيدرى ) آرد : « . . . و ديگر قوّت شهوى ، كه مبدأ جذب منافع و طلب ملاذّ از مآكل و مشارب و مناكح و غير آن شود » . چنان كه ملاحظه مىفرماييد هم خواجه و هم عبيد اين مطلب را عينا از ابن مسكويهء رازى اقتباس كرده‌اند و هر يك به شيوهء خاصّ خود ترجمه كرده‌اند . ( 3 ) . باعتدال ، يعنى معتدل . و آن از قبيل بخرد ، باصول ، به عكس ، بانواع ، بقاعده ، -